Vì sao quan chức CSVN dễ tham nhũng đất đai?

Hai cựu chủ tịch tỉnh Khánh Hòa và các thuộc cấp vừa bị phạt tù vì "ăn" đất

Giới quan sát nói hàng chục ngàn tổ chức Đảng, các quan chức bị kỷ luật, bị bỏ tù vì tham nhũng đất đai nhưng một trong những nguyên nhân chủ yếu bị “lờ đi có chủ ý” đó là vấn đề sở hữu. 

Một trong những lĩnh vực quan trọng nhưng “nhạy cảm”, “dễ phát sinh tham nhũng” là đất đai. Đất đai là một nguồn lực to lớn để tích luỹ phát triển kinh tế thông qua động lực thị trường, nhưng đồng thời cũng là “lời nguyền tài nguyên” đối với cải cách chuyển đổi kinh tế.

Hàng chục ngàn tổ chức Đảng, các quan chức bị kỷ luật, bị bỏ tù nhưng một trong những nguyên nhân chủ yếu bị “lờ đi có chủ ý” đó là vấn đề sở hữu. Mâu thuẫn cốt lõi giữa sở hữu tư nhân – cơ sở nguyên tắc của thị trường và sở hữu toàn dân – nền tảng của chế độ không được giải quyết thỏa đáng nên việc thể chế hoá đất đai, tài nguyên bị rơi vào bế tắc khi dư địa cải cách kinh tế cạn dần.

Chủ trương khuyến khích kinh doanh đã làm tăng nhu cầu về quyền sử dụng đất đai sai sang quyền sở hữu. Sự thay đổi này song hành cùng với quyền bầu cử trực tiếp và quyền bình đẳng trước pháp luật thúc đẩy quyền tự do dân chủ, nhưng bị chặn bởi sở hữu toàn dân phản ánh đặc quyền của giới lãnh đạo nhưng bị thao túng bởi giới đại gia là rào cản luật hóa.

“Rừng bị phá nát khắp nơi nhưng báo cáo về bảo vệ rừng rất đẹp”

Bởi vậy, nỗ lực sửa đổi Luật Đất đai rơi vào bế tắc. Mới đây, ngày 16/4 Chính phủ lần thứ 4 xin lùi trình Quốc hội về dự án sửa đổi Luật Đất đai 2013 để “chờ Trung ương cho ý kiến”. Ban chỉ đạo Trung ương, nòng cốt là Ban Kinh tế Trung ương, đang rất “vất vả” tổng kết Nghị quyết năm 2012 “về tiếp tục đổi mới chính sách, pháp luật về đất đai…” để trình Hội nghị Trung ương 5 tới đây, nhưng kết quả dự đoán trước Luật này sẽ tiếp tục chắp vá và, bởi vậy khó ngăn chặn được các hiện tượng tiêu cực kiểu như “rừng bị phá nát khắp nơi nhưng báo cáo về bảo vệ rừng rất đẹp”.

Cách tiếp cận “ta đánh ta” trong chống tham nhũng đã không tạo sức ép đủ lớn để đổi mới chính trị. Đơn cử, việc kiểm soát tài sản quan chức vẫn là ‘món nợ xấu’ của Đảng với dân. Người dân có vai trò to lớn ủng hộ chống tham nhũng nhưng lại đứng ‘ngoài cuộc’ trong thể chế phòng ngừa. Bởi vậy, một số đề án do Ban Tổ chức  và Ban Nội chính Trung ương đang soạn thảo như cơ chế khuyến khích người dân tố giác cán bộ tham nhũng hay thành lập Ban Chỉ đạo phòng, chống tham nhũng, tiêu cực cấp tỉnh… có thể mang tính hình thức vì tính khả thi, thậm chí có thể làm tăng biên chế Đảng. Mục tiêu của chính sách phòng chống tham nhũng cũng phải vì dân mà mọi hành động của chính quyền phải hướng đến thay vì chỉ để bảo vệ chế độ.

Cái lò của Nguyễn Phú Trọng thực chất là đấu đá, thanh trừng nội bộ

Một câu hỏi chủ yếu đặt ra việc xóa bỏ chế độ đặc quyền đặc lợi như thế nào? Trong giai đoạn những năm 1990 đã có những bước tiến bằng cách tiền tệ hóa các chế độ phân phối nhà ở, các hiện vật, tiêu chuẩn đi xe công… Tuy nhiên, việc duy trì bảng lương nhà nước thống nhất quá lâu, biên chế suốt đời, tuyển chọn và sử dụng lao động trong khu vực công khiến thị trường lao động bị chia cắt, bởi vậy thị trường nói chung méo mó.

Ngoài ra, kinh tế thị trường đã tách rời chức năng lãnh đạo và điều hành, Đảng và Chính phủ, cán bộ chính trị chuyên trách và kỹ trị theo hướng bộ phận nào ‘gần tiền’ hơn thì thực quyền to hơn… và, có ‘điều kiện’ tham nhũng dễ hơn. Điều này được thực chứng trong thập kỷ “bất ổn kinh tế vĩ mô và thể chế”. Nhưng đặt vấn đề chống tham nhũng bằng cách tập trung quyền lực Đảng cao hơn, về lâu dài, là bước lùi cải cách.

Như đã biết “các trường hợp đặc biệt” đã phá vỡ các quy định của Đảng về giới hạn tuổi và nhiệm kỳ công tác trong hai Đại hội 12 và 13 gần đây. Các chuẩn mực này vốn được Đảng xác định để ngăn ngừa tha hoá quyền lực. Liệu “các trường hợp đặc biệt” này phát huy đến đâu và có là tiền lệ cho các đại hội Đảng tiếp theo? Hơn thế, vấn đề chuyển giao quyền lực đang là thách thức lớn.

Cuối cùng, thiếu chính sách “đột phá” trong phòng chống tham nhũng khiến cho tính khả thi thấp. Ví dụ khá điển hình sau đây có thể giúp gỡ bỏ tâm lý giữ “ổn định” trong nhận thức lãnh đạo. Nghị quyết năm 2021 của Chính phủ về  “thích ứng an toàn, linh hoạt, kiểm soát hiệu quả dịch COVID-19” có thể coi là bài học quý giá về “đột phá”. Nó loại bỏ cách tiếp cận “Zero – Covid” từng được ca ngợi là thành tích, hơn thế huy động được sức mạnh và tiềm lực “tự cứu mình” của người dân, đáp ứng được đòi hỏi từ thực tế, xã hội vẫn ổn định và góp phần phục hồi kinh tế. Mặc dù không được ‘ca ngợi công lao’ nhưng Đảng và Chính phủ đã ‘rảnh tay’ và có nguồn lực cho những việc cần làm.

Thay cho lời kết, việc vận dụng mô hình Singapore, như một gợi ý, về sử dụng nhân lực công, nhân lực lãnh đạo sẽ là chính sách đột phá mà giới chuyên gia đề xuất từ lâu và mang tính kiến tạo để phòng chống tham nhũng đã ‘chín mùi’ khi thị trường đã thâm nhập sâu rộng vào nền kinh tế Việt Nam như hiện nay.

Phạm Quý Thọ