Người dẫn chương trình truyền hình Larry King từng nói: “Tôi chẳng bao giờ hiểu bầu kín Iowa là cái gì cả!”. Nhà báo Jossshn Sides cũng phải thốt lên “câu trả lời” cho vấn đề này: “luôn là… một sự bí hiểm” (Washington Post 16.2.2016)…

Thông thường một năm trước năm bầu cử, những người muốn tranh cử tổng thống bắt đầu tuyên bố ý định tranh cử. Vào mùa xuân của năm bầu cử, tiến trình chọn ứng cử viên của hai đảng bắt đầu được thực hiện, thông qua hệ thống “trù bị” (tạm dịch từ chữ “caucus”) và “sơ bộ” (“primary”). Năm nay, lịch bầu cử sơ bộ được khởi động vào ngày 1-2, khi cả đảng Cộng hòa lẫn Dân chủ đều tổ chức caucus tại Iowa (với tổng cộng 1.681 khu vực bầu cử), sau đó lần lượt các bang khác cho tới ngày tổ chức đại hội đảng toàn quốc vào tháng 7, khi các đại biểu mỗi đảng chọn ứng cử viên duy nhất đại diện tranh ghế tổng thống với đảng đối thủ.
Ung cu vien Tong thong MyBà Hillary Clinton, ứng cử viên Tổng thống của đảng Dân chủ (Nguồn: Internet)

Hệ thống caucus là gì? Tổ chức tại những điểm công cộng chẳng hạn trường học, caucus là cuộc họp trong đó các đảng viên có-đăng-ký tập trung để thảo luận và bày tỏ sự ủng hộ đối với ứng cử viên. Cộng hòa tổ chức caucus khác với Dân chủ. Cụ thể, năm nay, tại Iowa, Cộng hòa bỏ phiếu kín chọn ứng cử viên. Sau khi người bỏ phiếu điền tên ứng cử viên mình chọn, phiếu được đếm và được gửi lên ủy ban cấp bang.

Trong khi đó, với Dân chủ, khi những người tham dự tiến trình bỏ phiếu đến đông đủ, họ được chia thành từng nhóm, căn cứ theo ứng cử viên mà họ thích. Những người ủng hộ Bernie Sanders sẽ tập trung ở khu vực này trong khi lực lượng ủng hộ bà Hillary Clinton ở khu vực kia. Sau đó, người ta đếm số người ủng hộ của từng ứng cử viên. Tại mỗi 1.681 khu vực bầu cử ở Iowa, ứng cử viên phải đạt tối thiểu 15% tỷ lệ ủng hộ của người tham dự. Nếu thấp hơn, những người ủng hộ phải mời thêm người gia nhập. Và nếu không thể mời đủ 15%, ứng cử viên của họ xem như không hợp lệ.

Những người tham dự (bỏ phiếu) caucus hoặc primary thật ra không bầu ứng cử viên tranh cử tổng thống mà là chọn đại biểu đại diện họ để bầu ứng cử viên tranh cử tổng thống. Không như caucus, primary được tổ chức ở các điểm bỏ phiếu thông thường. Có hai loại primary: kín, trong đó chỉ những người có đăng ký (với ủy ban bầu cử nơi tổ chức primary) mới được tham gia; và mở, nơi những người bỏ phiếu không cần đăng ký. Trước thập niên 1970, hầu hết các bang đều chọn đại biểu thông qua caucus; tuy nhiên sau luật cải cách bầu cử năm 1972 nhằm làm tiến trình đề cử minh bạch hơn, đa số bang lại áp dụng primary.

Năm nay, có 14 bang sử dụng hệ thống caucus (Alaska, Colorado, Hawaii, Idaho, Iowa, Kansas, Kentucky, Maine, Minnesota, Nebraska, Nevada, North Dakota, Washington, Wyoming); cùng District of Columbia, và 4 lãnh thổ (American Samoa, Northern Marianas, Puerto Rico, và U.S. Virgin Islands). Cần nói thêm, có một số bang đảng Cộng hòa chẳng bận tâm tổ chức caucus lẫn primary. Tại Colorado chẳng hạn, những đại biểu được chọn sẵn sẽ được phép bỏ phiếu cho bất kỳ ứng cử viên nào họ thích tại đại hội đảng toàn quốc.

Đại biểu là ai? Họ là những người hoạt động chính trị của đảng, các thủ lĩnh chính trị địa phương hoặc những người ủng hộ ứng cử viên từ giai đoạn đầu. Chiến dịch tranh cử tổng thống trong giai đoạn này, đối với các ứng cử viên tổng thống, thật ra là chiến dịch vận động giới chính trị địa phương để được giúp đạt được đủ số đại biểu phân bổ khác nhau theo từng bang. Bên Dân chủ, ứng cử viên giành đại biểu theo nguyên tắc phân bổ tỷ lệ (ứng cử viên đạt 1/3 số phiếu từ caucus hoặc primary sẽ giành được 1/3 số đại biểu).

Bên Cộng hòa thì khác. Một số bang áp dụng nguyên tắc phân bổ tỷ lệ; một số bang dùng luật “người chiến thắng được tất cả” (có 10 bang như vậy trong mùa bầu cử năm nay); một số bang lại áp dụng cả hai! “Winner-takes-it-all” có nghĩa ứng cử viên nào có nhiều phiếu nhất thì giành được toàn bộ số đại biểu của bang đó. Năm nay, một ứng cử viên Dân chủ phải giành được ít nhất 2.382 trong tổng cộng 4.763 đại biểu mới được đề cử đại diện đảng.  Trong khi đó, một ứng cử viên Cộng hòa phải giành được ít nhất 1.237 trong 2.472 đại biểu. Cách thức phân bổ và tính số đại biểu tại từng bang đối với cả Cộng hòa lẫn Dân chủ đều khác nhau rất xa nhưng đều cực kỳ phức tạp và luôn biến đổi theo từng mùa bầu cử bởi nó dựa vào những thống kê từ kết quả của các mùa bầu cử trước.

Đại hội toàn quốc đảng Cộng hòa tổ chức tại Cleveland (Ohio) từ ngày 18 đến 21.7.2016. Đại hội toàn quốc đảng Dân chủ tổ chức tại Trung tâm Wells Fargo (Pennsylvania) và Trung tâm hội nghị Pennsylvania từ ngày 25 đến 28.7.2016. Từ nay đến thời điểm đó, các ứng cử viên tiếp tục vận động tìm đủ số “vé” đại biểu, bằng những cuộc diễn thuyết, tranh luận truyền hình, dẫn đến cuộc sàng lọc cực kỳ khắc nghiệt. Trong 6 ứng cử viên ban đầu, Dân chủ giờ hiện chỉ còn hai; và trong 17 ứng cử viên ban đầu, Cộng hòa hiện còn bốn.