Nước Mỹ tự soi

Một trong những đề tài liên quan đến cuộc bầu cử tổng thống Mỹ gần như không được đề cập, kể cả trên báo Mỹ, là hiệu ứng xã hội của nó. Người ta thảo luận về năng lực điều hành quốc gia của những người có khả năng trở thành tổng thống. Giới phân tích nhìn lại và tái đánh giá sức mạnh thật sự của nước Mỹ. Trong khi các ứng cử viên tranh luận làm thế nào để “tái thiết kế” nước Mỹ.

Nước Mỹ tự soi

Shares

Nhìn lại để xem mình “lớn” đến đâu

Chủ đề tranh cử của Marco Rubio là “Một thế kỷ Mỹ mới”. Donald Trump kêu gọi “Tái dựng sự vĩ đại cho nước Mỹ” (slogan này từng được Ronald Reagan dùng trong chiến dịch tranh cử 1980). Chủ đề tranh cử của Bernie Sanders là “Một tương lai để tin vào”. Trong cuộc tranh luận truyền hình giữa các ứng cử viên Cộng hòa tại Cleveland (Ohio) ngày 6-8-2015, Donald Trump đã gào lên “Đất nước này đang lâm vào tình trạng nguy khốn! Chúng ta không còn thắng nổi ai. Chúng ta thua Trung Quốc. Chúng ta thua Mexico… Chúng ta thua tất cả”. Không chỉ Trump và không chỉ mùa bầu cử năm nay, các chiến dịch tranh cử trước đây cũng tương tự. Xem lại những điểm yếu quốc gia trong thực tế là điều mà người Mỹ thường làm. Trên chuyên san Foreign Affairs (10-2014), học giả Francis Fukuyama thậm chí viết rằng “Nước Mỹ đang bị phân hủy”.

Nước Mỹ “nguy khốn” như thế nào? Tháng 7-2015, nhóm nghiên cứu của Giáo sư Hershey Friedman và Sarah Hertz đã liệt kê 12 điểm yếu của nước Mỹ. Thu nhập bình quân hộ dân đứng chót bảng trong 27 nước có thu nhập cao (thua Tây Ban Nha và thậm chí Qatar); đứng thứ 16/23 về giáo dục; thứ 16/34 về đường truyền internet; thứ 33/145 về y tế; thứ 36/162 về tỉ lệ người nghèo; đứng đầu bảng về số tù nhân (hơn 2,2 triệu người); thứ 17/36 về mức độ hài lòng cuộc sống; thứ 17/175 về tham nhũng; thứ 16/133 về chỉ số phát triển xã hội… Ngay cả sức mạnh quân sự, Mỹ cũng “suy yếu”. Một bài báo của Elbridge Colby và Paul Lettow trên Foreign Policy (3-7-2014) chỉ ra: kỹ thuật quân sự nhiều nước, trong đó có Trung Quốc, đang bắt kịp Mỹ. Hội đồng Tình báo quốc gia Hoa Kỳ gần đây cũng dự báo sự chia sẻ sức mạnh toàn cầu của Mỹ, xét về các yếu tố “cứng” (quân sự…) lẫn “mềm” (văn hóa…), sẽ giảm nghiêm trọng, từ khoảng 25% năm 2010 xuống còn 15% năm 2050.

“Bi thảm” nhất có lẽ là giáo dục. Trong bảng xếp hạng toàn cầu PISA (Programme for International Student Assessment – một đánh giá uy tín về năng lực học sinh khối OECD), các em học sinh trung học Mỹ đứng thứ 31 (trong 65 quốc gia) về toán, thứ 23 về khoa học (trong khi đó, học trò Thượng Hải được xếp đầu ở cả ba hạng mục!). Từ 1995-2008, Mỹ đã tuột từ hạng 2 xuống hạng 13 về tỉ lệ tốt nghiệp đại học. Báo cáo PISA từng khiến Bộ trưởng Giáo dục Mỹ Arne Duncan nói với tờ Washington Post rằng “Liệu chúng ta có thể hài lòng khi người Mỹ cái gì cũng cứ bình bình?”.

Nơi nước Mỹ đang đứng

Tuy nhiên, nước Mỹ không đến nỗi “đổ đốn” như vậy, ở nhiều phương diện. Nói riêng về năng lượng. Từ 2007-2012, sản lượng khí đá phiến Mỹ tăng từ 99.108.963 m3/ngày lên 792.871.704 m3/ngày (hơn 700%). Năm 2013, Mỹ qua mặt Nga trở thành nhà sản xuất dầu khí hàng đầu và trong hai năm nữa có thể qua mặt Arập Xêút, trở thành nhà sản xuất dầu thô lớn nhất thế giới. Công nghiệp dầu đá phiến giúp thâm hụt ngân sách quốc gia giảm, do bớt lệ thuộc dầu nhập khẩu, và còn giúp giảm hiệu ứng nhà kính. Cơ quan thông tin năng lượng Hoa Kỳ cho biết, chỉ trong năm 2012, thời điểm mà GDP Mỹ tăng gần 3%, mức độ khí thải CO2 của Mỹ giảm gần 4%, ở mức thấp nhất kể từ 1994.

Mỹ vẫn đang nắm lợi thế về nguồn vốn nhân lực – yếu tố tối quan trọng cho phát triển. Nước Mỹ vẫn là điểm đến thu hút nhân tài toàn cầu. Năm 2010, Viện Khảo sát Galup cho biết, hơn 165 triệu trong 700 triệu người trưởng thành thế giới đều muốn đến Mỹ làm việc. William Kerr thuộc Harvard Business School nhận thấy, dân Mỹ gốc Ấn và Trung Quốc chiếm đến 15% bản quyền sáng chế tại Mỹ vào năm 2004, trong khi đó, theo Viện Brookings, ¼ doanh nghiệp kỹ thuật khởi nghiệp tại Mỹ từ 1995-2005 đều có người sáng lập đến từ nước ngoài. Còn nữa, mỗi visa H-1B được cấp cho người nước ngoài làm việc cho một công ty kỹ thuật cao tại Mỹ đã mang lại thêm 5 việc làm cho nền kinh tế nước này.

Như được thuật từ Foreign Affairs (1-2-2016), Mỹ hiện là nền kinh tế thứ ba thế giới về tính cạnh tranh (sau Thụy Sĩ và Singapore). Gần như không có nền kinh tế nào mà yếu tố sáng tạo và tưởng thưởng sáng tạo ngang bằng Mỹ. Giá trị của bốn Công ty – Amazon, Apple, Facebook và Google – chiếm hơn phân nửa 100 công ty hàng đầu thế giới. Một báo cáo của Rand Corp (dẫn lại từ Foreign Policy) cho biết gần 2/3 bài báo khoa học – kỹ thuật được trích dẫn nhiều nhất đều đến từ Mỹ; và một tỉ lệ cao đến 7/10 nhà khoa học đoạt Nobel đang làm việc tại các đại học Mỹ. Không đến nỗi ảm đạm như nhiều người tưởng, Chính phủ Mỹ thật ra chi đến 2,9% GDP cho giáo dục sau trung học, gấp đôi so với Trung Quốc, EU và Nhật. Mỹ cũng là nước đứng đầu thế giới về các chương trình từ thiện…

Tất cả khảo sát trên, tích cực lẫn tiêu cực, đều rất cần cho giới hoạch định chính sách, cho những người đang lãnh đạo đất nước, cũng như cho bộ máy lãnh đạo tương lai. Một quốc gia cần phải biết họ đang đứng ở đâu và đối mặt thách thức gì. Người dân luôn cần biết xã hội họ đang sống như thế nào. Và giới lãnh đạo luôn cần một thái độ trung thực nghiêm túc để nhìn thấy họ đang dẫn đất nước đến đâu.

Người Mỹ luôn lo sợ họ “bị đập đầu xuống nền xi măng”. Họ luôn nhìn đất nước và xã hội bằng thực tế, đôi khi tô quá đậm và quan trọng hóa lẫn bi kịch hóa vấn đề, nhưng điều đó giúp họ tỉnh hơn và không mụ mị tự lừa dối mình cũng như lừa dối nhau về những “thành tựu” trong 15 hoặc 20 năm qua. Họ muốn thấy cơ chế đang vận hành bị lỗi gì và làm sao để điều chỉnh lại nó. Đó là cách nước Mỹ tồn tại và phát triển. Đó cũng là điều mà các ứng cử viên tổng thống luôn đề cập trong bất cứ chiến dịch tranh cử nào, tạo ra một hiệu ứng “tự soi” một cách có ý thức mang lại ảnh hưởng tích cực xã hội.

Đất Việt là nơi tự do bày tỏ ý kiến, không có chế độ kiểm duyệt. Rất mong nhận được ý kiến của độc giả.